PL EN


Preferences help
enabled [disable] Abstract
Number of results
2010 | 64 | 3-4 | 26-41
Article title

Charakterystyka statystyczna potencjalnych i rzeczywistych zasobów naturalnych roślin naczyniowych ze szczególnym uwzględnieniem gatunków leczniczych na terenie ośrodków rekreacyjno-wypoczynkowych: „Park Miejski Knurów”, „Park Szczygłowice” k. Knurowa i „Czerwionka – Dębieńsko Las” w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym (GOP)

Content
Title variants
EN
Statistical estamination of potential and realy natural resources of vascular plants in the area of recreation sites:„Park Miejski Knurów”, „Park Szczygłowice” near Knurów and „Czerwionka – Dębieńsko Las” in Upper Silesian Industry Region, with special attention to medicinal species
Languages of publication
PL
Abstracts
EN
The studied recreation centres: „Park Miejski Knurów”, „Park Szczygłowice” near Knurów and „Czerwionka – Dębieńsko Las” are situated in Upper Silesia, within Upper Silesian Industrial Area in southern Poland (Fig. 1 and 2). Many areas in this region were infl uenced mainly by mining and metallurgical industries. In many places it led to a serious deterioration of the condition of the fl ora and its habitat. MATERIAL AND METHODS Bibliographical studies and local vegetation research that have been carried out in the vegetation season 2008–2009 in the area of the three recreation resorts, allowed a detailed ecological analysis of the fl ora and evaluation of the natural resources of vascular plants, including medicinal plants. An alphabetical list of species of the vascular fl ora was carried out, with regard to the resorts mentioned. A detailed statistical analysis contains important features related to: 1 – the use of the species in a given category of health care and homeopathy, 2 – the possibility of acquiring a given kind of medicinal raw material, 3 – the diversity of species as regards pharmacological infl uence, 4 – the diversity of fl ora as regards biologically active content of endogenic chemical substances, including medicinal agents, 5 – a group of other functional features included in an inventory of plant species. The gained results have been presented in histograms (Fig. 3–10). RESULTS As a result of the research we have confi rmed the existence of 373 species of vascular plants (=100%), where 308 species are medicinal plants and 123 species (33%) are used in homeopathy. There are 6 species protected by the law. 2 of them are fully protected and 4 species are partially protected. CONCLUSION The studied recreation areas are characterized by a considerably high degree of species diversity. Such factors as the infl uence of environmental conditions on the plant raw material have to be considered and therefore, the material cannot be used for pharmaceutical purposes. Nevertheless, thanks to its vegetation diversity, the examined area is a natural gene bank for medicinal plants. Abundant populations of many of them
PL
Niniejsza praca dotyczy oceny jakościowej gatunków roślin naczyniowych Tracheophyta ze szczególnym uwzględnieniem flory leczniczej – na trzech wybranych terenach, zachowujących znaczną naturalność środowiska przyrodniczego w Rybnickim Okręgu Węglowym (ROW), stanowiącym południową część Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (Ryc. 1, 2). Dotąd region rybnicki nie był jeszcze, nawet fragmentarycznie badany pod względem oceny naturalnych zasobów gatunków leczniczych. Analizy florystyczne prowadzili autorzy w terenie w okresach wegetacyjnych (w latach 2008 i 2009), przy czym szczególną uwagę zwracano na częstość występowania i udział roślin leczniczych na badanych terenach – w kontekście zróżnicowania jakościowego zajmowanych przez nie siedlisk życiowych oraz obserwacji objawów negatywnego wpływu na te rośliny czynników antropopresyjnych typu przemysłowego. Badania te dotyczyły wybranych obszarów, jakie stanowiły trzy ośrodki rekreacyjno-wypoczynkowe i ich strefy otulinowe tj. „Park Szczygłowice” i „Park Miejski Knurów”, które leżą w granicach administracyjnych miasta Knurowa, oraz „Czerwionka-Dębieńsko Las” w Czerwionce w powiecie rybnickim w południowej Polsce (Ryc. 1, 2). Obszary objęte eksploatacją górniczą na obszarze ROW-u cechuje znaczny zakres odkształceń antropogenicznych środowiska naturalnego, zwłaszcza abiotycznego (antropogenizacja siedlisk), które powstały w efekcie wieloletniej, intensywnej działalności wydobywczej węgla kamiennego. Omawianą florę gatunków naczyniowych badano na obszarach przystosowanych do celów rekreacyjnych, które zachowują większą naturalność, a także w obrębie stref otulinowych takich enklaw. MATERIAŁ I METODY Badania florystyczne i obserwacje ekologiczne oraz wstępne analizy fitosocjologiczne metodą Brauna-Blanqueta [1, 2, 3] prowadzone były w terenie w sezonach wegetacyjnych w latach 2008 i 2009. Dotyczyły one przede wszystkim oceny bogactwa naturalnych zasobów genowych/gatunkowych roślin naczyniowych w szacie roślinnej trzech badanych obszarów rekreacyjno-wypoczynkowych oraz ich otulin (Ryc. 1 i 2). Oprócz dokonanej w terenie wnikliwej analizy florystycznej, polegającej na szczegółowej inwentaryzacji gatunków roślin naczyniowych (spisy florystyczne), wykonano również obszerny zbiór alegatów zielnikowych (ponad 500 arkuszy). Podczas prac laboratoryjnych dokonano ostatecznej weryfikacji taksonomicznej krytycznych, trudnych do indentyfikacji w warunkach polowych gatunków i ich niższych taksonów. Dokumentację zielnikową złożono w Zielniku Naukowym Katedry i Zakładu Botaniki Farmaceutycznej i Zielarstwa Wydziału Farmaceutycznego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach (ul. Ostrogórska 30, 41-200 Sosnowiec), a następnie przekazano do centralnego w Polsce Zielnika Naukowego Instytutu Botaniki PAN im. W. Szafera w Krakowie. Podstawową bazę danych wykorzystanych do interpretacji statystycznych stanowiły wyniki pochodzące z dwuletnich badań własnych autorów niniejszego artykułu. Przy czym uwzględniono również inne dostępne informacje o charakterze przyczynkowym zamieszczone w opublikowanych artykułach źródłowych lub w autoryzowanych, lecz nieopublikowanych materiałach i raportach, bądź też w zleconych ekspertyzach badawczych, które udostępniły lokalne urzędy gminne [4]. Na tej podstawie dokonano oceny naturalnych zasobów oraz bioróżnorodności flory gatunków naczyniowych (= paprotniki, nasienne). Podjęto również próbę określenia zakresu synantropizacji szaty roślinnej na badanych terenach. Wykaz pełnego składu gatunkowego flory naczyniowej ze szczególnym uwzględnieniem gatunków leczniczych wraz z komentarzami zamieszczono w czasopiśmie Farmacja Polska, Nr 12, 2010 – w druku [5]. Ze względu na znaczną obszerność materiału, w niniejszym artykule zwrócono przede wszystkim uwagę na przedstawienie danych florystycznych o charakterze ilościowym. Zilustrowano je licznymi histogramami (Ryc. 3–11) wraz z załączonymi objaśnieniami i interpretacjami o charakterze merytorycznym. CEL BADAŃ I PODRZĘDNE ZADANIA BADAWCZE Podstawowym celem niniejszego opracowania było dokonanie szczegółowej oceny ilościowej naturalnych zasobów gatunków flory naczyniowej, ich cech indywidualnych, które wskazują na posiadane przez nie właściwości lecznicze oraz nierzadko wiele innych zastosowań użytkowych [6–24]. Aby zrealizować wyznaczony, główny cel badawczy, niezbędne stało się także wykonanie licznych zadań o charakterze podrzędnym. Są to między innymi: 1. Zebranie materiałów źródłowych dotyczących historii osadnictwa oraz rozwoju industrializacji, a także degradacyjnego wpływu czynników antropopresyjnych na naturalne warunki przyrodnicze tego obszaru, a zwłaszcza szatę roślinną i jej siedliska życiowe. 2. Zebranie danych dotyczących oceny specyfiki zagrożenia antropopresyjnego środowiska przyrodniczego badanego obszaru przez wpływ różnych czynników gospodarczych, głównie wielkoprzemysłowych. 3. Przedstawienie charakterystyki aktualnego stanu środowiska naturalnego omawianego terenu i jego walorów rekreacyjno-wypoczynkowych – w kontekście bioróżnorodności florystyczno- fitosocjologicznej badanej szaty roślinnej oraz występującej na tym obszarze flory leczniczej. 4. Wykonanie szczegółowej inwentaryzacji gatunków roślin naczyniowych występujących w badanych rejonach wymienionych obiektów rekreacyjno-wypoczynkowych [5] wraz z ich charakterystyką morfologiczną (Ryc. 3 i 4). 5. Wskazanie różnych, indywidualnych właściwości użytkowych gatunków badanej flory naczyniowej – na podstawie danych zaczerpniętych z literatury specjalistycznej, a w szczególności takich, które wskazują na ich praktyczne wykorzystanie w określonej kategorii lecznictwa alopatycznego, tj. oficjalnego/akademickiego i oficynalnego lub dotyczących ich wykorzystania w medycynie ludowej oraz homeopatii [15, 28, 36]; (Ryc. 6–10). WYNIKI W efekcie przeprowadzonych badań florystycznych stwierdzono występowanie 373 taksonów roślin naczyniowych Tracheophyta, w tym 308 (83%) alopatycznych gatunków leczniczych Planta medicae, oraz niezależnie 123 gatunków (33%), które znajdują zastosowanie w homeopatii. Do takich właściwości należą przede wszystkim: – częstotliwość/frekwencja występowania poszczególnych gatunków oraz ich niższych taksonów na badanych terenach oraz zakres zagrożenia naturalnych stanowisk występowania poszczególnych gatunków roślin i ich siedlisk – w skali kraju i regionu Górnego Śląska [25–26]. Dotyczy to także zakresu zagrożenia gatunków przez antropopresję, a w przypadku roślin objętych gatunkową ochroną prawną – ich statusu ochronnego w Polsce [26]. Uwzględniono również dane dotyczące przynależności wszystkich gatunków flory naczyniowej do danych form życiowych, jak i określono ich typ ekologiczny (biocenologiczny) [27]. – możliwości praktycznego wykorzystania różnych gatunków roślin jako naturalnego źródła substancji leczniczych/leków stosowanych w ziołolecznictwie alopatycznym [17, 28–38] oraz homeopatii [15, 18]. – przydatności terapeutycznej gatunku macierzystego jako źródła surowca leczniczego z uwzględnieniem występujących w nim głównych endogennych substancji biologicznie aktywnych/ związków chemicznych oraz specyfiki działania farmakologicznego wyciągów pochodzących z danego surowca i określonego gatunku rośliny (jak np. korzeń, kłącze, kwiat, owoc, nasiono itp.) [17, 28–38]. – ochronie prawnej w Polsce podlega jedynie 6 gatunków, z których 2 objęte są ochroną ścisłą, a 4 częściową. WNIOSKI Charakteryzowane obszary rekreacyjno-wypoczynkowe cechuje dość bogate zróżnicowanie gatunkowe roślin naczyniowych, a także znaczny potencjał surowcowy gatunków leczniczych (83% gatunków flory naczyniowej). Niniejsze badania waloryzacyjne pozwoliły ukazać znaczną różnorodność gatunkową w obrębie flory leczniczej występującej na tym terenie. Florę badanych obszarów należy traktować jako naturalny bank genów. Natomiast występowanie obfitych populacji wielu leczniczych gatunków stanowi potencjalne źródło pozyskiwania nasion i rozmnóżek wegetatywnych, które można przenieść z obszaru ROW-u do upraw leżących poza tym regionem, czyli z dala od terenu intensywnie skażonego emisjami pochodzenia wielkoprzemysłowego. Poza niektórymi gatunkami występującymi w stanie dzikim, bezpośrednie wykorzystanie większości surowców dostarczanych przez występujące na omawianym terenie lecznicze rośliny macierzyste w celu samoleczenia (jak np. napary, odwary, maceraty itp.), ze względu na znaczny zakres chemicznego zanieczyszczenia środowiska przyrodniczego (kontaminacja skażeń poprzemysłowych), jak na razie, bez uprzedniej diagnostyki toksykologicznej danego surowca roślinnego, nie wydaje się możliwe. W efekcie niniejszych badań, na wybranych terenach rekreacyjnych stwierdzono stanowiska występowania licznej grupy gatunków roślin naczyniowych (łącznie 308 gat. wraz z niższymi taksonami), w tym wiele odnotowanych po raz pierwszy na omawianym terenie. Szczegółową analizą statystyczną objęto grupę cech gatunkowych oraz użytkowych, istotnych ze względu na ich indywidualne osobnicze właściwości chemiczne i farmakologiczne, a także ich alopatyczne oraz homeopatyczne. wykorzystanie terapeutyczne. W postaci histogramów przedstawiono: 1 – wykorzystanie gatunków roślin w danej kategorii lecznictwa alopatycznego, w tym oficjalnego (surowce farmakopealne i oficynalne) oraz w medycynie tradycyjnej/ludowej, a także w homeopatii, 2 – określono dostępność gatunkową w zakresie potencjalnej i rzeczywistej możliwości pozyskiwania danych typów surowca leczniczego, 3 – przedstawiono zróżnicowanie liczbowe gatunków pod względem ich oddziaływania farmakologicznego na ustrój człowieka i zwierząt hodowlanych, 4 – zróżnicowanie gatunków flory naczyniowej pod względem zawartości endogennych, biologicznie aktywnych substancji chemicznych, w tym o zdefiniowanych w specjalistycznej literaturze działaniach leczniczych. Uwzględniono również kilkanaście innych, pozostałych cech o charakterze użytkowym, przy czym zwrócono także uwagę na obecność w badanej fl orze gatunków znajdujących wykorzystanie przemysłowe i ozdobne oraz użytkowe w gospodarstwie człowieka.
Discipline
Publisher

Year
Volume
64
Issue
3-4
Pages
26-41
Physical description
Contributors
  • Katedra i Zakład Botaniki Farmaceutycznej i Zielarstwa Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach ul. Ostrogórska 30, 41-200 Sosnowiec tel. 0048/364-13-60, krzysztof@jedrzejko.com
  • Apteka „Św Damiana” oraz Doktorant w Katedrze i Zakładzie
References
  • 1. Stebel A., Żarnowiec J., Klama H.: Przewodnik botaniczny po wybranych rezerwatach przyrody Makroregionu Południowego Polski. Redakcja naukowa Krzysztof Jędrzejko, Śląska Akademia Medyczna w Katowicach, Katowice 1994, 67.
  • 2. Braun-Blanquet J. Pfl anzensoziologie. Grundzűge der Vegetationskunde. Springer- Verlag, Wien-New York, 865.
  • 3. Matuszkiewicz W.: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, 536.
  • 4. Materiały z Urzędu Gminy Knurów: niepublikowane, sprawozdania, eksperymenty specjalistyczne (z ostatnich 10 lat).
  • 5. Jędrzejko K., Nikiel A. Ocena naturalnych zasobów roślin naczyniowych na terenie ośrodków rekreacyjno-wypoczynkowych: „Park Miejski Knurów”, „Park Szczygłowice” k. Knurowa i „Czerwionka – Dębieńsko Las” ze szczególnym uwzględnieniem gatunków leczniczych w Rybnickim Okręgu Węglowym (Polska Południowa) - Estamination of natural resources of vascular plants in the area of recreation sites: „Park Miejski Knurów”, „Park Szczygłowice” near Knurów and „Czerwionka – Dębieńsko Las” with special attention to medicinal species. Farmacja Polska 2010, 12 (w druku – in Press).
  • 6. Bacler B., Drobnik J. Materiały do fl ory roślin zagrożonych i rzadkich, w tym gatunków leczniczych, województwa śląskiego i terenów przyległych. Ann. Acad. Med. Siles., 2008, 62, No. 5-6: 28-32.
  • 7. Drobnik J., 2004: Przegląd zagadnień z dziedziny oceny i ochrony naturalnych zasobów leczniczych w Polsce. Ann. Acad. Med. Siles., 58 (1): 51-62.
  • 8. Jędrzejko K. The problem of utilization of medicinal plant raw materials in the face of anthropopression. Problem wykorzystania zasobów roślinnych surowców leczniczych w obliczu antropopresji. Farmacja Polska 1984, 40 (11): 641-645.
  • 9. Jędrzejko K. (ed.) Evaluation of Natural Resources of Medicinal Plants by Geobotanical Methods. Ocena naturalnych zasobów roślin leczniczych metodami geobotanicznymi. Śląska Akademia Medyczna, Katowice 1985, 226.
  • 10. Jędrzejko K., Possibility of use geobotanic research methods of resources etamination and reasonable gaining of plant drugs. Możliwość wykorzystania geobotanicznych metod badawczych do oceny zasobów i racjonalnego pozyskiwania surowców roślinnych. Farmacja Polska 1985 a, 41 (8): 463-468.
  • 11. Jędrzejko K. Estimation of the Medicinal Plants Resources In the Vegetation of the Łaziska Urban and Industrial Complex of the Upper Silesian Industrial District. Ocena zasobów fl ory leczniczej w szacie roślinnej kompleksu urbanistyczno-przemysłowego Łazisk w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. Annales Academiae Medicae Silesiensis 1985 b, 10-11: 189-208.
  • 12. Jędrzejko K.: Estimation of therapeutic plants resources In natura environment. Ocena zasobów roślin leczniczych w środowisku naturalnym. Part I. Cz. I. Ocena naturalnych zasobów roślin i doboru ich badania. Wiadomości Zielarskie 1988 a, 30 (1): 10-11. Part II. Cz. II. Ocena zasobów roślin leczniczych w rezerwatach przyrody. Ibidem 1988 b, 30 (2): 7-8.
  • 13. Jędrzejko K. Problems of Exploitation of Medicinal Flora Raw Materiale. Part I. Investigations of Natural Floral Resources, Metods and Literature. Zagadnienia eksploatacji roślinnych surowców leczniczych. Cz. I. Problematyka badawcza naturalnych zasobów roślin. Ann. Acad. Med. Siles. 1990 a, (21): 117-126., Part II. Investigations of Natural Floral Resources in the Regions Unaff ected by Heavy Industry Anthropopression. Cz. II. Badania zasobów roślin leczniczych na obszarach nie podlegających antropresji wielkoprzemysłowej. Ibidem 1990 b, (21): 127-135.
  • 14. Jędrzejko K. Rośliny lecznicze i ich znaczenie we współczesnej terapii. Wiadomości Zielarskie 1990 c, Cz. I, 1-2: 16-17, ibidem 1990 d, Cz. II, 3: 13-14, ibidem 1990 e, Cz. III, 4: 16.
  • 15. Jędrzejko K. Medicinal plants and herbal materials in use in Poland: a check list – Wykaz roślin i surowców leczniczych stosowanych w Polsce. Śląska Akademia Medyczna, Katowice 2001, 393.
  • 16. Jędrzejko K., Klama H. Evaluation of Medicinal Species Resources In Phytocenoses of Kozy (Little Beskid, Silesian Uplands) – Propozycja oceny zasobności fi tocenoz okolic Kóz w gatunki lecznicze (Beskid Mały, Pogórze Śląskie), [w:] Ocena naturalnych zasobów roślin leczniczych metodami geobotanicznymi. K. Jędrzejko (red.), Śląska Akademia Medyczna, Katowice 1985, 13-28.
  • 17. Jędrzejko K., Klama H. Wykaz ważniejszych leków homeopatycznych używanych w lecznictwie europejskim, [w:] Zagadnienia z botaniki farmaceutycznej i zielarstwa ogólnego. Śląska Akademia Medyczna, Katowice 1993, 139-186.
  • 18. Jędrzejko K., Klama H., Żarnowiec J. Zarys wiedzy o roślinach leczniczych. K. Jędrzejko (red.), Śląska Akademia Medyczna, Katowice 1997, 695.
  • 19. Jędrzejko K., Klama H., Żarnowiec J. Zasoby fl ory leczniczej w roślinności naturalnej i półnaturalnej województwa bielskiego. Wiadomości Zielarskie 1988, Cz. I. 7: 13-16, ibidem 1988, Cz. II, 8-9: 12-21.
  • 20. Jędrzejko K., Klama H., Żarnowiec J. Zasoby fl ory leczniczej w roślinności naturalnej i półnaturalnej województwa katowickiego. Wiadomości Zielarskie 1989, Cz. I. (11): 17-18, ibidem 1989, Cz. II, (12): 5-8.
  • 21. Jędrzejko K., Konstanty K. Parki Miejskie Gliwice – Zabrze i Zabrze – Maciejów jako przykłady naturalnych zasobów roślin leczniczych na obszarach zurbanizowanych (GOP). Annales Academiae Medicae Silesiensis 2008, t. 62(5–6): 44-51.
  • 22. Jędrzejko K., Tajer A. Ocena naturalnych zasobów roślin naczyniowych na terenie ośrodków rekreacyjno-wypoczynkowych „Źródła Boliny Południowej” Katowice, „Wesoła Fala” Mysłowice oraz „Park Zadole” Katowice ze szczególnym uwzględnieniem gatunków leczniczych. Annales Academiae Medicae Silesiensis 2009, vol. 63, 5:25- 40.
  • 23. Żarnowiec J., Jędrzejko K., Klama H.: Rośliny naczyniowe istniejących i projektowanych rezerwatów przyrody Makroregionu Południowego Polski ze szczególnym uwzględnieniem naturalnych zasobów roślin leczniczych. – The Vascular Plants of existing and Projected Nature Reserves of Southern Makroregion of Poland Evaluation of Natura Resources of Medicinal Plants. Opracow. pod kierunkiem K. Jędrzejko. Śląska Akademia Medyczna, Katowice 1997, 103.
  • 24. Żarnowiec J., Jędrzejko K., Klama H. Rośliny naczyniowe istniejących i projektowanych rezerwatów przyrody Makroregionu Południowego Polski ze szczególnym uwzględnieniem naturalnych zasobów roślin leczniczych. – The Vascular Plant sof existing and Projected Nature Reserves of Southern Makroregion of Poland Evaluation of Natura Resources of Medicinal Plants. Opracow. pod kierunkiem K. Jędrzejko. Śląska Akademia Medyczna, Katowice 1997, 103.
  • 25. Biernacki L., Nowak L., Urbisz An., Urbisz A., Tokarska-Guzik B., 2000: Rośliny chronione, zagrożone i rzadkie we fl orze województwa śląskiego. Acta Biologica Silesiaca, 35 (52): 78-107.
  • 26. Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie gatunków dziko występujących roślin objętych ochroną. Dz. U. RP. Nr 168, 28.07.2004.
  • 27. Szafer W., Kulczyński S., Pawłowski B. Rośliny Polskie. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986, 1020.
  • 28. Broda B., Mowszowicz J. Przewodnik do oznaczania roślin leczniczych i użytkowych. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2000, 935.
  • 29. Farmakopea Polska. Wydanie IV, t. 2. PZWL, Warszawa 1970, 872.
  • 30. Farmakopea Polska. Wydanie V, t. 2. PZWL, Warszawa 1993, 530.
  • 31. Farmakopea P. Wydanie VI. Warszawa 2002, 1176.
  • 32. Farmakopea P. Wydanie VIII. Warszawa 2008, 1221.
  • 33. Kohlmünzer S. Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003, 670.
  • 34. Samochowiec L. Kompendium ziołolecznictwa. Wydawnictwo medyczne Urban & Partner, Wrocław 2002, 67-69.
  • 35. Sarwa A. Wielki leksykon roślin leczniczych. Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 2001, 141–142.
  • 36. Strzelecka H., Kowalski J. Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, 120.
  • 37. Ożarowski A. Leksykon leków naturalnych. 750 preparatów krajowych i zagranicznych na wszelkie dolegliwości. Agencja wydawnicza „COMES”, Katowice, 1993, 246-249.
  • 38. Ożarowski A., Jaroniewski W. Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa 1987, 44–45.
  • 39. Mirek Z., Piękoś-Mirkowa H., Zając A., Zając M. Flowering Plants and Pteridophytes of Poland a Check list – Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków 2002, 442.
  • 40. Rothmaler W. Exkursion fl ora für die Gebiete der DDR und der BRD, BD - 1 Niedere Pfl anzen – Grundband. Volk und wissen Volkseigner Verl. 1984, Berlin, 811.
  • 41. Rutkowski L. Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski Niżowej. Wydawnictwo Naukowe PAN, Warszawa 2004, 814.
Document Type
article
Publication order reference
Identifiers
YADDA identifier
bwmeta1.element.psjd-a66bc0aa-19a2-4025-96cc-eaa2c6efe211
JavaScript is turned off in your web browser. Turn it on to take full advantage of this site, then refresh the page.