PL EN


Preferences help
enabled [disable] Abstract
Number of results
2009 | 63 | 1 | 35-50
Article title

Rośliny lecznicze w osiemnastowiecznym polskim poradniku medycznym Compendium medicum auctum. Część 1

Content
Title variants
FR
Medicinal plants in an 18th-century Polish medical guide Compendium medicum auctum. Part 1
Languages of publication
PL
Abstracts
EN
The study is devoted to the identification of medicinal plants and fungi species which are enlisted in an 18th-century Polish medical help-book entitled Compendium medicum auctum. This 1st part of the study contains entries from A to K, the second part (to be released) will entail the remaining entries L–Z, the discussion and conclusions. MATERIALS AND METHODS The subject of the critical study is the list of medicinal plants and fungi names from the 7th edition issued 1752 in Częstochowa. The authorship of the work is still uncertain (frater Apolinary Wieczorkowicz or a physician Maciej Daniłkowicz). Species of medicinal plants and fungi (with lichens) are listed in one of the initial captions (pages 19 to 29). The plants were indentified on the grounds of their 18th-century Polish and pre-Linnaean Latin names. We used 18th- and 19thcentury monographs and dictionaries on materia medica and vernacular names of plants. RESULTS AND CONCLUSIONS. The list of medicinal plants and fungi in the Compendium contains 288 entries together with 8 cross-references and those entries which concern the same repeated species. Some names can hardly be appended to an individual plant species. The studied work enumerates both local (native) i.e. wild growing plants (they prevail in the list), species cultivated in fields and in gardens (including ornamentals), as well as some exotic, imported plants. Compendium medicum enlists a relatively great deal of exotic species; most of them are south-European, Mediterranean ones, a few species originate from the West Europe. The number of errors and obscurities in the list is really large. These mistakes reveal that the author (or compiler) had no sufficient botanical education nor knowledge.
PL
Praca poświęcona jest identyfikacji gatunków roślin leczniczych wymienionych w polskim poradniku medycznym pt. Compendium medicum auctum. W części I zestawiono hasła A–K, w części drugiej – pozostałe hasła (L–Z), dyskusję i wnioski. MATERIAŁ I METODY Krytycznie opracowano wykaz roślin i grzybów leczniczych na podstawie egzemplarza Compendium medicum auctum wydanego w Częstochowie w 1752 r. (wydanie 7.). Autorstwo dzieła jest wciąż wątpliwe (brat Apolinary Wieczorkowicz lub lekarz Maciej Daniłkowicz). Gatunki roślin i grzybów (w tym porostów) leczniczych są zestawione w jednym z początkowych rozdziałów (strony 19 do 29). Rozpoznano je na podstawie ich XVIIIwiecznych przedlinneuszowskich nazw łacińskich i polskich posługując się opracowaniami z zakresu XVIII- i XIX-wiecznej farmakognozji oraz słownikami nazw roślin z podobnego okresu. WYNIKI I WNIOSKI Lista roślin i grzybów leczniczych w Compendium liczy 288 pozycji wraz z 8 odsyłaczami oraz hasłami dotyczącymi powtarzających się gatunków. Nie wszystkie nazwy pozwalają w sposób pewny zidentyfikować gatunek rośliny. Dzieło zawiera zarówno krajowe rośliny dziko rosnące (stanowią większość w spisie), gatunki uprawne lub hodowane w ogrodach, w tym ozdobne, a także rośliny bądź surowce obce, importowane. Compendium medicum wymienia stosunkowo dużo roślin egzotycznych. Większość roślin egzotycznych to gatunki południowoeuropejskie, śródziemnomorskie; kilka pochodzi z zachodniej Europy. Znaczna liczba błędów i niejasności w spisie roślin świadczy, że zestawienie wykonał autor (kompilator) nieposiadający wymaganej wiedzy botanicznej.
Discipline
Publisher

Year
Volume
63
Issue
1
Pages
35-50
Physical description
Contributors
  • Katedra i Zakład Botaniki Farmaceutycznej i Zielarstwa SUM w Katowicach, 41-200 Sosnowiec, ul. Ostrogórska 30, tel. i fax.: 032 364 13 60, bbacler@sum.edu.pl
author
  • Katedra i Zakład Botaniki Farmaceutycznej i Zielarstwa SUM w Katowicach, 41-200 Sosnowiec, ul. Ostrogórska 30, tel. i fax.: 032 364 13 60, drobnik@onet.pl
References
  • [1] — Szyndler B. „Compendium medicum” — lubelski druk osiemnastowieczny. [W:] Krawczyk A., Józefowicz-Wisińska E. (red.): Lublin a książka. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej z okazji 50-lecia Wydziału Humanistycznego UMCS i 95-lecia Biblioteki im. H. Łopacińskiego w Lublinie. Lubelskie Towarzystwo Naukowe, Lublin 2004: 251–260.
  • [2] — Wiśniowski G. A. Reformaci na Górze świętej Anny w latach 1656-1810. [W:] Gohly J. R., red.: Pod płaszczem św. Anny. Materiały z konferencji historycznej z okazji 350-lecia przybycia franciszkanów na Górę Świętej Anny 1656–2006. Franciszkańskie Wyd. św. Antoniego, Wrocław 2006: 21– 28.
  • [3] — Szyndler B. Osiemnastowieczne wademekum medyczne. [w:] Tajemnice starego lamusa. Szkice historyczne i bibliologiczne. Wydawnictwo WSP, Częstochowa 2002: 69–86.
  • [4] — Łukaszewicz L. Rys dziejów piśmiennictwa polskiego. Wyd. 2. N. Kamieński i Spółka, Poznań 1860.
  • [5] — Strelnikowa I. Lubelska drukarnia jezuicka (1683–1773). Bibliotekarz lubelski 1973; 1–2: 7–18.
  • [6] — Sternalski M. Osiemnastowieczne wiadomości o chorobach psychicznych w książce Compendium medicum auctum. Post. Psychiatr. Neurol. 2003; 12: 505–510.
  • [7] — Szumowski W. Historja medycyny filozoficznie ujęta. Podręcznik dla lekarzy i studentów. Gebethner i Wolff, Kraków 1935.
  • [8] — Majewski E. Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich Nakładem autora, Warszawa 1894 oraz F. A. Brockhaus, Leipzig 1894.
  • [9] — Rostafiński J. Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin poprzedzony historyczną rozprawą o źródłach. Akademia Umiejętności, Kraków 1900.
  • [10] — Słownik staropolski. Instytut Języka Polskiego PAN i Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wrocław, Warszawa, Kraków 1953–sqq.
  • [11] — Linde S. B. Słownik języka polskiego. Drukarnia XX. Pijarów. Warszawa 1807–1814.
  • [12] — Słownik języka polskiego XVII i 1. połowy XVIII wieku. Instytut Języka Polskiego PAN, [xvii_wiek.ijp-pan.no-ip.org/ pan_klient/index.php]. Stan na wrzesień 2008 r.
  • [13] — Hahnemann S. Apothekerlexikon. Siegfried Lebrecht Crusius, Leipzig 1793– 1799.
  • [14] — Dodoens R. Cruydt boeck. Balthasar Morcius, Antwerpia 1644.
  • [15] — Syrrenius S. Zielnik herbarzem z jęzka łacińskiego zowią [zowion]… W drukarni Bazylego Skalskiego, Kraków 1613.
  • [16] — Rejewski M. Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Przewodnik botaniczny. Książka i Wiedza, Warszawa 1996.
  • [17] — Kluk K. Dykcyonarz roślinny… Druk J. K. Mci y Rzeczypospolitey u xx. Scholarum Piarum, Warszawa: 1 (1787) 1:1–214; 2(1788): 1–256; 3(1789): 1–192 oraz: Dykcyonarz roślinny… W drukarni xx. Pijarów, Warszawa 1805.
  • [18] — USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network — GRIN Online Database. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. http://www. ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/tax_search. pl. Stan na wrzesień 2008 r.
  • [19] — Index Fungorum. CABI Bioscience Databases. http://www.speciesfungorum. org/Index.htm. Stan na wrzesień 2008 r.
  • [20] — World Checklist of Selected Plant Families. The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew. Published on the Internet; http://www.kew.org/wcsp/. Stan na wrzesień 2008 r.
  • [21] — Jarvis Ch. The Linnaean Plant Name Typification Project. Natural History Museum, http://www.nhm.ac.uk/research-curation/ research/projects/linnaean-typification/. Stan na wrzesień 2008 r.
  • [22] — Mirek Z., Piękoś-Mirkowa H., Zając A., Zając M. (red.): Flowering plants and pteridophytes of Poland. A Checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki im. W. Szafera, PAN, Kraków 2002.
  • [23] — Tokarska-Guzik B. The Establishment and Spread of Alien Plant Species (Kenophytes) in the Flora of Poland. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2005.
  • [24] — Nowiński M. Dzieje upraw i roślin leczniczych. Państwowe Wydawnictwa Rolnicze i Leśne, Warszawa 1980.
  • [25] — Dykcyonarz powszechny medyki, chirurgii i sztuki hodowania bydląt, czyli Lekarz wiejski. Tomów 9. Warszawa 1788– 1793.
  • [26] — Rosenthal D. A. Synopsis plantarum diaphoricarum. Systematische Übersicht der Heil-, Nutz- und Giftpflanzen aller Länder. Verlag von F. Enke, Erlangen 1862.
  • [27] — Thoms H., Gilg E. Warenkunde. [W:] Holfert J., Thoms H., Mylius E., Gilg E., Jordan K. F. Schule der Pharmazie. Verlag von Julius Springer, Berlin 1905; 5: 1–536.
  • [28] — Pharmacopoeia Regni Poloniae. Consilium Supremum Sanitaris, Varsovia 1817.
  • [29] — Woroniecka M. Surowce egzotyczne w czterech wydaniach Farmakopei polskiej (1817–1971). [W:] Kuźnicka B. (red.): Historia leków naturalnych. Instytut Historii Nauki PAN, Zakład Historii Nauk Biologicznych i Farmacji. Warszawa 1999; 5: 43–105.
  • [30] — Linne C. Species plantarum. Holmiae 1753.
  • [31] — Pharmacopoea Batava. Ed. J. F. Niemann, Mediolani 1824.
  • [32] — Bacler B., Drobnik J. Rośliny lecznicze w Farmakopei polskiej IV. V i VI. Ann. Acad. Med. Siles. 2006; 60(6): 557–577.
  • [33] — Oken L. Allgemeine Naturgeschichte für alle Stände. Hoffman’sche Verlags-Buchhandlung, Stuttgart 1841.
  • [34] — Trommsdorff J. B. Handbuch der pharmazeutischen Waarenkunde. 3. Aufl. Hennings’sche Buchhandlung, Gotha 1822.
  • [35] — Fuchs J. W., Weijers O., Gumbert- Hepp M. (red.). Lexicon Latinitatis Nederlandicae Medii Aevi. E. J. Brill, Leiden 1977–1998.
  • [36] — Bacler B., Drobnik J. Pochodzenie tradycyjnych łacińskich nazw zielarskich surowców leczniczych. Część 2. — Ann. Acad. Med. Siles. 2006; 60: 139–144.
  • [37] — Jakubski A. W. Czerwiec polski (Porphyrophora Polonica L.). Studium historyczne ze szczególnym uwzględnieniem roli czerwca w historii kultury. Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego Instytutu Popierania Nauki, Warszawa 1934; 1: 396–399.
Document Type
article
Publication order reference
Identifiers
YADDA identifier
bwmeta1.element.psjd-282a2bef-5b0a-4ed4-b4a7-074dc0e15849
JavaScript is turned off in your web browser. Turn it on to take full advantage of this site, then refresh the page.